پیوند استخوان بلوکی در بازسازی ریج آلوئولار؛ مبانی بیولوژیک، انتخاب گرافت و محل دهنده، تکنیکهای جراحی و پیامدهای بالینی
Block Bone Grafting for Alveolar Ridge Reconstruction: Biological Principles, Graft Selection, Surgical Techniques and Clinical Outcomes
- دامنه تخصصی S21: بازسازی نقصهای استخوان آلوئولار با استفاده از گرافتهای بلوکی (اتوژن، آلوژن و زنوژن و بررسی انتقادی بلوکهای مشتق از دندان) جهت ایجاد ساختار صلب و کانتور پایدار پیش از ایمپلنتگذاری.
- جایگاه اتوگرافت در برابر جایگزینها: اتوگرافت بهواسطه برخورداری همزمان از ظرفیتهای استئوژنیک، استئوایندوکتیو و استئوکانداکتیو جایگاه زیستی ویژهای دارد؛ مرور نظاممند Chana و همکاران (۲۰۲۶، ۱۹۹ بیمار) شواهد را برای جایگزینی قطعی اتوگرافت با بلوکهای غیراتوژن ناکافی دانسته است.
- اصول مکانیکی و جراحی قطعی: آمادهسازی بستر (Decortication)، تطبیق دقیق سطح، تثبیت صلب با پیچ استئوسنتز (نبود Micromotion) و بستن اولیه بافت نرم بدون کشش (Tension-Free) مهمترین تعیینکنندههای موفقیت بالینیاند.
- زمانبندی معمول درمان: اغلب بهصورت دومرحلهای (اتوگرافت حدود ۴ تا ۶ ماه و آلوگرافت حدود ۴ تا ۹ ماه در منابع مروری)؛ برتری جهانشمول بین پیوند بلوکی و GBR افقی (S18) در تمام نقصها اثبات نشده است.
⚖️ ملاحظه روششناختی، سطح اطمینان و روش ارزیابی شواهد
وجود چند مقاله مروری نظاممند بهتنهایی به معنی قطعیبودن نتایج نیست. در مرور نظاممند Chana و همکاران (منتشرشده در مارس ۲۰۲۶ با جستوجو تا مارس ۲۰۲۵) درباره بلوکهای غیراتوژن، تنها ۸ مطالعه با مجموع ۱۹۹ بیمار وارد تحلیل شدند و نویسندگان شواهد را برای توصیه به برتری یا جایگزینی قطعی بلوکهای غیراتوژن کافی ندانستند. بنابراین «وجود شواهد»، «کیفیت شواهد» و «قابلیت تعمیم نتایج به بیمار بالینی» سه موضوع جداگانه هستند. این متن بهصورت مرور روایتیِ مبتنی بر جستوجوی هدفمند تا ۷ نوامبر ۲۰۲۶ تدوین شده و بهعنوان مرور نظاممند ثبتشده (PRISMA) یا متاآنالیز مستقل معرفی نمیشود.
برای نمونه، در مطالعه آیندهنگر Al Matrooshi و همکاران (اوت ۲۰۲۶) روی ۴۸ بیمار در سه گروه ۱۶ نفری درباره بلوکهای زنوژنیک کلاژنه و اتوگرافت، تخصیص درمان بر اساس ترجیح بیمار و بدون تصادفیسازی انجام شد، پیگیری فقط ۶ ماه بود و ایمپلنتگذاری ارزیابی نشد؛ همچنین فواصل اطمینان بقای بلوک در چکیده و متن کامل بهصورت یکسان گزارش نشدهاند. ازاینرو در تحلیل این منبع، تعداد نمونه، درصدهای خام (۱۰۰٪، ۷۵٪ و ۶۸٫۸٪؛ P = ۰٫۰۷)، مقدار آزمون آماری و محدودیتهای طراحی ملاک تفسیر قرار گرفتهاند.
چکیده علمی (Abstract)
مقدمه: تحلیل استخوان آلوئولار پس از از دست رفتن دندان، بیماریهای پریودنتال، عفونتهای اندودنتیک، تروما و برخی مداخلات جراحی میتواند موجب کاهش عرض یا ارتفاع ریج و محدودشدن امکان قرارگیری ایمپلنت در موقعیت سهبعدی مطلوب شود. در مواردی که نقص استخوانی از نوع غیرمحصور است و بازسازی به حجم قابل توجهی از استخوان نیاز دارد، پیوند استخوان بلوکی یکی از روشهای قابل استفاده برای بازسازی ریج محسوب میشود.
هدف: تبیین مبانی بیولوژیک و مکانیکی پیوند بلوکی، بررسی انواع مواد پیوندی و محلهای برداشت، ارزیابی مراحل جراحی، تحلیل پیامدهای بالینی و شناسایی محدودیتهای شواهد موجود.
روش بررسی: این مقاله یک مرور روایتی مبتنی بر جستوجوی هدفمند منابع علمی است. مرورهای نظاممند و متاآنالیزها، کارآزماییهای بالینی، مطالعات آیندهنگر، مطالعات مقایسهای و مقالات مروری تخصصی بررسی شدهاند. این متن یک مرور نظاممند ثبتشده یا متاآنالیز مستقل نیست؛ بنابراین ادعای جامعیت روششناختی PRISMA برای آن مطرح نمیشود.
یافتهها: اتوگرافت به دلیل برخورداری همزمان از ظرفیتهای استئوژنیک، استئوایندوکتیو و استئوکانداکتیو، همچنان از نظر زیستی جایگاه مهمی در پیوند استخوان بلوکی دارد؛ اما برداشت آن با نیاز به محل جراحی دوم، درد و احتمال عوارض محل دهنده همراه است. بلوکهای آلوژن میتوانند این نیاز را کاهش دهند، ولی میزان ادغام، تحلیل و عوارض آنها به روش فرآوری، ساختار بلوک و شرایط بالینی وابسته است. شواهد مربوط به بلوکهای زنوژنیک نیز ناهمگون است و در برخی مطالعات، بازشدگی زخم، نمایانشدن بلوک و شکست ادغام گزارش شده است. مرور نظاممند سال ۲۰۲۶ درباره بلوکهای غیراتوژن، شواهد موجود را برای توصیه به جایگزینی قطعی اتوگرافت ناکافی دانسته است.
نتیجهگیری: پیوند استخوان بلوکی یک روش مؤثر در موارد منتخب بازسازی ریج است، اما نتیجه آن به انتخاب بیمار، نوع نقص، ماهیت گرافت، کیفیت بستر گیرنده، تثبیت مکانیکی، خونرسانی و امکان پوشش بدون کشش بافت نرم وابسته است. شواهد فعلی از برتری جهانشمول یک نوع بلوک یا یک تکنیک نسبت به تمام گزینههای بازسازی حمایت نمیکنند.
مقدمه و منطق ساختاری پیوند بلوکی
بازسازی استخوان آلوئولار پیش از کاشت ایمپلنت، یکی از مراحل مهم درمان در بیمارانی است که حجم استخوان باقیمانده برای قرارگیری ایمپلنت در موقعیت پروتزی مطلوب کافی نیست. پس از از دست رفتن دندان، استخوان آلوئولار بهتدریج دچار تغییرات ابعادی میشود که هم در جهت افقی و هم عمودی رخ داده و دستیابی به کانتور مناسب بافت نرم و استخوان اطراف ایمپلنت را دشوار میسازند. هدف از بازسازی صرفاً ایجاد یک برجستگی استخوانی بیشتر نیست؛ بلکه باید استخوانی با حجم، موقعیت، پایداری و کیفیت مناسب ایجاد شود تا ترمیم نهایی شرایط عملکردی و زیبایی قابل قبول داشته باشد.
روشهای اصلی بازسازی ریج آلوئولار شامل بازسازی هدایتشده استخوان (GBR)، شکافت و گسترش ریج (Ridge Split / Ridge Expansion)، پیوند بلوکی آنلی (Onlay Bone Block Grafting)، تکنیک پوسته استخوانی (Bone Shell Technique)، پیوند بینابینی (Interpositional Bone Grafting) و استئوجنزیس دیسترکشن (Distraction Osteogenesis) هستند. در ریجهای بسیار باریک یا نقصهایی که به افزایش قابل توجه حجم استخوان نیاز دارند، گرافت بلوکی با ایجاد یک ساختار نسبتاً صلب امکان بازسازی کانتور استخوان را فراهم میکند که تفاوت اصلی آن با مواد پیوندی ذرهای است؛ با این حال، بلوک بهتنهایی تضمینکننده بازسازی زیستی موفق نیست و ادغام آن به برقراری ارتباط عروقی با بستر گیرنده و پایداری مجموعه گرافت وابسته است.
تعریف، طبقهبندی و مرزبندی روشهای بازسازی
۲-۱. تعریف Bone Block Grafting: پیوند استخوان بلوکی به روشی گفته میشود که در آن قطعهای از بافت استخوانی با شکل و ابعاد مشخص برای بازسازی ناحیه دچار نقص به محل گیرنده منتقل میشود و معمولاً با پیچهای تثبیت استخوانی به سطح استخوان میزبان متصل میگردد تا حرکت نسبی در دوره ترمیم به حداقل برسد. در تعریف کلاسیک، Onlay Bone Graft به گرافتی گفته میشود که بهشکل بلوک روی سطح کورتیکال استخوان گیرنده قرار گرفته و با پیچ تثبیت میشود؛ منشأ بلوک میتواند اتوژن، آلوژن یا زنوژن باشد. [16]
۲-۲. تفاوت Onlay Graft و سایر روشهای بازسازی
| روش بازسازی | ویژگی اصلی | کاربرد غالب |
|---|---|---|
| Onlay Block Graft | قرارگیری بلوک روی سطح استخوان گیرنده | افزایش حجم افقی یا بازسازی نقصهای مشخص |
| Inlay / Interpositional Graft | قرارگیری گرافت میان قطعات استخوانی یا در فضای ایجادشده در استخوان میزبان | برخی نقصهای عمودی یا بازسازیهای قطعهای |
| Bone Shell Technique | ایجاد فضای بازسازی با صفحات نازک کورتیکال و پرکردن فضای داخلی با ذرات استخوانی | بازسازی سهبعدی در موارد منتخب |
| Particulate Grafting | استفاده از ذرات استخوانی بدون بلوک صلب مستقل | همراه GBR یا روشهای فضایساز |
| Ridge Split / Expansion | شکافتن یا گسترش استخوان باقیمانده | افزایش عرض ریج در شرایط آناتومیک مناسب |
مبانی بیولوژیک پیوند استخوان بلوکی
پیوند استخوان بلوکی تنها یک مداخله مکانیکی نیست. بلوک باید در بستر گیرنده ادغام شود، با خونرسانی موضعی ارتباط برقرار کند و در فرآیند بازسازی و Remodeling قرار گیرد. سه ویژگی زیستی اصلی مواد پیوندی عبارتاند از:
۳-۱. Osteogenesis (استئوژنز)
توانایی تولید مستقیم بافت استخوانی از سلولهای استخوانساز زنده. اتوگرافت در صورت حفظ بخشی از سلولهای زنده میتواند این ظرفیت را داشته باشد، اما میزان بقای سلولی پس از برداشت، انتقال و قرارگیری در محل گیرنده یکسان نیست.
۳-۲. Osteoinduction (استئوایندوکشن)
تحریک سلولهای پیشساز مزانشیمی برای تمایز به سلولهای استخوانساز تحت تأثیر مولکولهای زیستفعال و پروتئینهای ماتریکس. در برخی آلوگرافتهای دمینرالیزه نیز مطرح میشود، اما بهشدت وابسته به روش فرآوری و محصول است.
۳-۳. Osteoconduction (استئوکانداکشن)
فراهمکردن چارچوب (Scaffold) برای مهاجرت سلولهای استخوانساز و رشد عروق. وجود چارچوب استخوانی بهتنهایی معادل تشکیل استخوان زنده نیست و باید میزان جایگزینی با استخوان حیاتی در برابر باقیمانده ماده پیوندی مشخص شود.
۳-۴. مراحل چهارگانه ادغام و بازسازی بلوک
- مرحله اول (تشکیل محیط اولیه ترمیم): شکلگیری لخته خون و پروتئینهای ماتریکس در سطح تماس بلوک و بستر گیرنده.
- مرحله دوم (ورود عروق و سلولهای ترمیمی): گسترش خونرسانی از بستر گیرنده و بافتهای اطراف به سمت گرافت؛ عامل تعیینکننده بقای سلولی و بازسازی.
- مرحله سوم (Remodeling و جایگزینی استخوانی — Creeping Substitution): مشارکت سلولهای جذبکننده و استخوانساز؛ در اتوگرافت بخشی از استخوان موجود بهتدریج جذب و با استخوان جدید جایگزین میشود.
- مرحله چهارم (بلوغ و بازآرایی استخوان): بلوغ تدریجی بافت جدید؛ با این حال، ادغام ظاهری در رادیوگرافی لزوماً بهمعنای جایگزینی کامل بلوک با استخوان زنده نیست (نکتهای حیاتی در آلوژن و زنوژن).
۳-۵. نقش ترکیب استخوان کورتیکال و کانسلس
| ویژگی | استخوان کورتیکال | استخوان کانسلس |
|---|---|---|
| ساختار | متراکمتر | دارای فضای ترابکولار بیشتر |
| نقش مکانیکی | فراهمکردن مقاومت و شکلپذیری ساختاری | ایجاد ساختار متخلخلتر |
| ویژگی زیستی | معمولاً نفوذ عروقی اولیه محدودتر | امکان دسترسی عروقی و سلولی بیشتر |
| پایداری حجمی | در برخی شرایط بهتر | امکان Remodeling و تحلیل سریعتر |
| ملاحظه بالینی | مناسب برای ساختار بلوکی مقاوم | کمک به بازسازی سریعتر با لزوم ارزیابی پایداری ابعادی |
این ویژگیها نسبی هستند؛ بلوکی با کورتیکال متراکم پایداری مکانیکی بالایی دارد اما نفوذ عروق به بخش مرکزی آن زمان بیشتری میطلبد، درحالیکه بخش کانسلس ورود عروق را تسهیل کرده اما در برخی شرایط تحلیل حجمی بیشتری نشان میدهد.
طبقهبندی مواد مورد استفاده در پیوند بلوکی
۴-۱. Autogenous Bone Block (اتوگرافت)
استخوانی است که از همان بیمار برداشت و به ناحیه گیرنده منتقل میشود؛ مشکل ناسازگاری ایمنی ندارد و در صورت حفظ ویژگیهای زیستی، هر سه ظرفیت استئوژنیک، استئوایندوکتیو و استئوکانداکتیو را دارد. مزایای آن شامل ساختار طبیعی، امکان انتقال سلولهای زنده، وجود ماتریکس و فاکتورهای زیستی، ظرفیت Remodeling و تجربه بالینی گسترده است. محدودیتهای آن عبارتاند از نیاز به محل جراحی دوم، افزایش زمان عمل، درد و ناراحتی محل برداشت، خطر آسیب عصبی یا عروقی، محدودیت حجم قابل برداشت و احتمال تحلیل حجم در دوره ترمیم.
۴-۲. Allogeneic Bone Block (آلوگرافت)
آلوگرافت از فرد دیگری از همان گونه انسانی تهیه شده و نیاز به برداشت اتوگرافت را کاهش میدهد؛ اما ویژگیهای آن کاملاً وابسته به روش فرآوری و نگهداری است:
ارزیابی شواهد آلوگرافت: مرور نظاممند Pérez-González و همکاران (۲۰۲۰، ۷ مطالعه) روی ۳۲۳ بلوک آلوژن نشان داد ۱۳ بلوک (۴٫۰۲٪) شکست خورده و بقای تجمعی وزنی ۵۰۱ ایمپلنت ۹۷٫۳۶٪ بوده است؛ اما بهدلیل ناهمگنی طراحی مطالعات و روش سنجش تحلیل، این دادهها همارزی آلوگرافت و اتوگرافت را اثبات نمیکنند. [5]
۴-۳. Xenogeneic Bone Block (زنوگرافت) و دادههای ۲۰۲۶
از استخوان گاوی، اسبی یا خوکی تهیه میشود و فاقد سلولهای زنده استخوانساز است (پایه عملکرد: استئوکانداکشن). در مرور نظاممند Christensen و همکاران (۲۰۲۳)، هرچند در برخی پیامدهای کوتاهمدت تفاوت آماری معناداری دیده نشد، اما در مطالعات غیرمقایسهای مواردی از بازشدگی بافت نرم، نمایانشدن بلوک و شکست ادغام گزارش شد. [6]
| گروه در مطالعه آیندهنگر Al Matrooshi و همکاران (اوت ۲۰۲۶) | تعداد بیماران | بقای بلوک در ۶ ماه |
|---|---|---|
| اتوگرافت | ۱۶ | ۱۰۰٪ |
| بلوک گاوی غیرسفارشی | ۱۶ | ۷۵٪ |
| بلوک گاوی سفارشی | ۱۶ | ۶۸٫۸٪ |
تفاوت آماری بین گروهها معنادار نبود (P = ۰٫۰۷)؛ در گروههای زنوژنیک بازشدگی زخم و تحلیل نسبی بیشتر و در اتوگرافت درد پس از عمل بالاتر بود. با این حال، غیرتصادفیبودن تخصیص (بر اساس ترجیح بیمار)، نمونه ۱۶ نفری هر گروه، پیگیری تنها ۶ ماهه، نبود هیستولوژی، عدم ارزیابی ایمپلنت و محدودبودن نقص به ۱ تا ۲ دندان با ارتفاع مناسب مانع تعمیم نتایج به نقصهای وسیع یا عمودی شدید میشود. [13]
۴-۴ و ۴-۵. مواد سنتتیک (Alloplastic) و بلوک عاج اتوژن (Autogenous Dentin Block)
کاربرد گستردهتر مواد آلوپلاستیک (Hydroxyapatite، Beta-TCP، شیشه زیستفعال و کامپوزیتهای کلسیم فسفات) بهشکل ذرهای است و نباید نتایج ذرهای آنها در GBR را بدون شواهد مستقیم به بلوکهای صلب تعمیم داد. بلوک عاج اتوژن نیز یک ماده زیستی مشتق از دندان خود بیمار است (نه گرافت استخوانی واقعی)؛ مرور نظاممند و متاآنالیز Mahardawi و همکاران (۲۰۲۳، ۸ مطالعه، ۴ مطالعه در متاآنالیز) افزایش عرض بیشتر را در بلوک عاج گزارش کرد اما تفاوتی در ارتفاع و تحلیل و معناداری آماری عوارض مشاهده نشد و شواهد درباره بقای بلندمدت ایمپلنت ناکافی اعلام گردید؛ پس یک گزینه در حال بررسی محسوب میشود. [11]
انتخاب محل برداشت اتوگرافت (داخل و خارج دهانی)
الف) راموس فک پایین (Mandibular Ramus)
استخوان غالباً کورتیکال و متراکم با قابلیت برداشت دوطرفه و نزدیکی نسبی به ناحیه گیرنده. خطرات شامل آسیب به عصب آلوئولار تحتانی و لینگوال، خونریزی/تورم و محدودیت حجم است. [8]
ب) سمفیز فک پایین (Symphysis)
امکان برداشت ترکیبی کورتیکوکانسلس با دسترسی مستقیم؛ اما طبق مرور نظاممند Starch-Jensen و همکاران (۲۰۲۰، ۱۰ مطالعه کنترلشده)، نسبت به راموس با احتمال بیشتر درد، تغییر حس لب پایین/چانه، آسیب عصب اینسایزیو/منتال و تغییر کانتور همراه است. [8]
ج و د) زایگوماتیک باترس و توبروزیته ماگزیلا
باترس زایگوماتیک عمدتاً کورتیکال (با لزوم توجه به سینوس و ریشه دندانها) و توبروزیته عمدتاً کانسلس با حجم محدود است که طبق توصیههای ITI برای بازسازیهای وسیع کافی نیست و به نقصهای کوچک محدود میشود. [16]
۵-۲. محلهای خارج دهانی (Iliac Crest و Calvarium)
کرست ایلیاک حجم زیاد کورتیکوکانسلس فراهم میکند اما با جراحی دوم خارج دهانی، اختلال موقت راهرفتن و سهم بالای بخش کانسلس (احتمال تحلیل حجمی متغیر) همراه است. کالواریا حجم بالاتر استخوان کورتیکال میدهد اما نیازمند تجربه و ملاحظات اختصاصی جراحی جمجمه است. [16]
۵-۳. جدول مقایسه محلهای برداشت اتوگرافت
| محل دهنده | ویژگی غالب استخوان | کاربرد بالقوه | ملاحظات اصلی |
|---|---|---|---|
| راموس (Ramus) | کورتیکال متراکم | نقصهای کوچک تا متوسط | خطر آسیب عصبی (IAN/لینگوال) و محدودیت حجم |
| سمفیز (Symphysis) | کورتیکوکانسلس | نیازمند بلوک با ساختار مختلط | اختلال حسی، درد، احتمال آسیب دندان |
| زایگوماتیک باترس | عمدتاً کورتیکال | موارد منتخب | نزدیکی به سینوس و ریشه دندانها |
| توبروزیته ماگزیلا | عمدتاً کانسلس | نقصهای محدود | مقدار و کیفیت متغیر |
| ایلیاک کرست | کورتیکوکانسلس با سهم کانسلس بالا | بازسازیهای وسیع | جراحی دوم و عوارض محل برداشت |
| کالواریا (Calvarium) | کورتیکال | برخی بازسازیهای وسیع | ملاحظات اختصاصی جراحی جمجمه |
اندیکاسیونها و موارد منع یا محدودیت نسبی
۶. اندیکاسیونهای پیوند بلوکی
- نقص افقی شدید ریج: عرض ناکافی برای جایگذاری پروتزی در ریجهای بسیار باریک فاقد دیواره نگهدارنده مواد ذرهای.
- نقصهای غیرمحصور: کاهش تعداد دیوارههای استخوانی باقیمانده و منابع عروقی/بافتی ناحیه.
- نیاز به بازسازی کانتور استخوان: (در نقصهای عمودی یا ترکیبی شدید باید روشهای S19 بهطور مستقل بررسی شوند).
- مواردی که ایجاد فضای پایدار فقط با غشا و ذرات در GBR دشوار است: بلوک ساختار صلب مورد نیاز را تأمین میکند.
۷. موارد احتیاط یا محدودیت نسبی
- عفونت فعال محل گیرنده: وجود چرک، التهاب فعال یا بافت پاتولوژیک کنترلنشده.
- شرایط نامناسب بافت نرم: مخاط نازک، اسکار، تحرک محدود فلپ و ناتوانی بستن بدون کشش.
- شرایط سیستمیک و دارویی: اختلالات متابولیک کنترلنشده، داروهای مؤثر بر Remodeling استخوان، سرکوب ایمنی و سابقه پرتودرمانی فک (ارزیابی فردی بهجای قانون مطلق).
- مصرف دخانیات و عدم رعایت مراقبتهای پس از عمل (فشار پروتز موقت روی بلوک).
ارزیابی پیش از جراحی، نقش CBCT و تعیین ابعاد بلوک
پیوند بلوکی باید بر اساس طرح درمان پروتزی و سهبعدی انجام شود؛ هدف ایجاد استخوان در محل صحیح پروتزی است (تأکید اجماع ITI) [16]. در معاینه بالینی، شکل و عرض ریج، میزان تحلیل عمودی، ضخامت مخاط، عمق وستیبول، وضعیت دندانهای مجاور و وجود اسکار یا التهاب بررسی میشوند. در تصویربرداری CBCT (S02) در محل گیرنده، عرض مقاطع مختلف، ارتفاع باقیمانده، زاویه ریج، تقعر/تحدب سطح، مجاورت با سینوس، کانال IAN، فورامن منتال و کف بینی و استخوان قابل استفاده برای پیچ تثبیت سنجیده میشود؛ همزمان در محل دهنده مسیرهای عصبی-عروقی و ریشه دندانها کنترل میگردند.
مراحل جراحی پیوند استخوان بلوکی (پروتکل ۹ گام Onlay)
در این بخش مراحل متداول پیوند Onlay Block Graft با استفاده از اتوگرافت شرح داده میشود؛ جزئیات اجرایی بسته به آناتومی، محل دهنده، نوع نقص و پروتکل جراح میتواند متفاوت باشد.
🧭 استپر تعاملی ۹ مرحلهای جراحی پیوند بلوکی (S21 Surgical Stepper)
مرحله ۱ از ۹تعیین محل برداشت، ابعاد تقریبی بلوک، طراحی فلپ محل دهنده و گیرنده، موقعیت پیچهای تثبیت، مسیر دریل بدون برخورد به ساختارهای آناتومیک، روش پرکردن فواصل و برنامه بستن فلپ.
۹-۲ و ۹-۳. برداشت بلوک و آمادهسازی بستر (Decortication)
برداشت با Saw، فرز جراحی، استئوتوم، چيزل یا دستگاه پیزوالکتریک با کنترل عمق، حداقل حرارت و جلوگیری از خشکشدن بلوک انجام میشود (پیزوالکتریک بهتنهایی ضامن پیشگیری از آسیب عصبی نیست). در بسترهای کورتیکال متراکم، سوراخهای کوچک (Perforation) خونریزی و دسترسی به مغز استخوان را افزایش میدهند؛ اما ایجاد سوراخهای عمیق و بیرویه نباید ساختار استخوانی را تضعیف کند.
۹-۴ و ۹-۵. تطبیق و تثبیت مکانیکی بلوک با پیچ استئوسنتز
حداکثر تماس سطحی بلوک با میزبان و حذف لبههای تیز حیاتی است. فواصل کوچک را میتوان با تراشههای استخوانی پر کرد. حرکت بلوک تماس مؤثر را مختل و ریسک بافت فیبروزی و شکست را بالا میبرد؛ لذا تثبیت صلب با پیچهای استئوسنتز پیش از پوشش نهایی کنترل میشود (بهکارگیری دو پیچ در مطالعه بلوک L سمفیزیال ۲۰۲۵ یک نمونه محدود است و قانون ثابت همه موارد نیست). [12,16]
۹-۶ و ۹-۷. ذرات پیوندی اطراف و ضرورت غشا (Gorgis 2021)
فضای اطراف بلوک با تراشههای اتوژن یا ذرات آلوژن/زنوژن پر میشود. مرور نظاممند و متاآنالیز Gorgis و همکاران (۲۰۲۱، ۵ کارآزمایی تصادفی) درباره بلوک اتوژن با و بدون غشای کلاژنی نشان داد تفاوت آماری معناداری در پیامدهای اصلی وجود ندارد (گرچه افزایش عرض و تحلیل کمترِ عددی در گروه غشا دیده شد). پس استفاده از غشا الزام جهانشمول نیست و به نقص و ذرات اطراف وابسته است. [7]
۹-۸ و ۹-۹. اصلاح کانتور و بستن بدون کشش فلپ
لبههای تیز باید اصلاح شوند تا به فلپ فشار وارد نکنند. آزادسازی پریوست و بستن اولیه بدون کشش (S08) همراه با تطبیق دقیق و تثبیت با پیچ، طبق اجماع ITI ارکان بنیادی پیشگیری از بازشدگی زخم و نمایانشدن بلوک هستند. [16]
ایجاد پرفوراسیون کنترلشده در بستر کورتیکال برای ورود عروق و سلولهای مغز استخوان
حذف فواصل زائد میان سطح کانسلس/داخلی بلوک و استخوان میزبان + پُرکردن Gap با تراشههای اتوژن
درگیری پیچ استئوسنتز در استخوان میزبان برای مهار Micromotion و پیشگیری از کپسول فیبروزی
تکنیکهای مختلف استفاده از بلوک استخوانی
۱۰-۱. Full Block Technique
انتقال بلوک بهصورت یک قطعه یکپارچه؛ مزیت آن صلبیت ساختاری Onlay است اما ادغام بخشهای عمیق و مرکزی بلوک وابستگی بیشتری به رگزایی و شرایط میزبان دارد.
۱۰-۲. Split-Block Technique
تقسیم بلوک به صفحات نازکتر و قراردادن مواد ذرهای در فضای ایجادشده. در مطالعه گذشتهنگر ۲۰۲۳ (۹۱ بیمار، ۱۷۱ بلوک)، افزایش عرض در Split-Block برابر ۵٫۷۹ میلیمتر و در Full-Block برابر ۳٫۳۷ میلیمتر بود؛ اما بهدلیل گذشتهنگربودن نباید به همه موارد تعمیم داده شود.
۱۰-۳. Bone Shell Technique
استفاده از صفحات کورتیکال نازک بهعنوان دیواره نگهدارنده فضای بازسازی سهبعدی و پرکردن داخل آن با تراشههای استخوانی؛ تکنیک حساسی است و نباید با Ridge Split (S20) اشتباه گرفته شود.
۱۰-۴. Customized Block Grafts
طراحی دیجیتال بر اساس CBCT برای کاهش زمان تطبیق و افزایش دقت شکلدهی حین عمل؛ با این حال دقت دیجیتال بهتنهایی ادغام بیولوژیک را تضمین نمیکند و خونرسانی، تثبیت و پوشش بافت نرم همچنان تعیینکنندهاند.
مدت زمان ترمیم، زمانبندی ایمپلنت و پیامدهای بالینی
پیوند بلوکی در بسیاری از موارد بهشکل دومرحلهای (Staged) انجام میشود تا ابتدا ادغام و پایداری بلوک ارزیابی گردد و سپس ایمپلنت جایگذاری شود. طبق راهنمای تصمیمگیری Yu و همکاران (۲۰۲۳) برای بلوکهای افقی، رویکرد دومرحلهای متداول است (ایمپلنتگذاری همزمان تنها در نقص محدود، ثبات اولیه قطعی از استخوان میزبان، موقعیت پروتزی صحیح و پوشش پایدار بررسی میشود) [1]:
| نوع گرافت بلوکی (مرور Yu و همکاران، ۲۰۲۳) | زمان ترمیم گزارششده در مطالعات (میانگین و نه قانون قطعی) |
|---|---|
| اتوگرافت بلوکی | حدود ۴ تا ۶ ماه |
| آلوگرافت بلوکی | حدود ۵ تا ۶ ماه |
| برخی بلوکهای آلوژن | حدود ۴ تا ۹ ماه |
۱۲. تفکیک شاخصهای پیامد و تحلیل گرافت
پنج شاخص Bone Gain، Graft Resorption، Graft Integration، Vital Bone Formation و Implant Survival نباید بهجای یکدیگر استفاده شوند. در راهنمای Periodontology 2000، میانگین دامنه افزایش عرض برای بلوک اتوژن و آلوژن حدود ۴ تا ۶ میلیمتر گزارش شده که تضمینی برای همه بیماران نیست. در آلوگرافتها بهدلیل نبود پروتکل واحد سنجش تحلیل (میلیمتری در برابر درصدی در مرور Pérez-González)، نمیتوان یک عدد ثابت تحلیل اعلام کرد. در بلوکهای زنوژنیک، افزایش حجم رادیوگرافیک میتواند حاوی ذرات باقیمانده باشد نه لزوماً استخوان حیاتی.
مطالعه بلوک L شکل سمفیزیال (Ahmed & Arafa، ۲۰۲۵): ۱۴ بلوک در ۱۱ بیمار با افزایش عرض فوری ۴٫۱۷ ± ۰٫۷۷ میلیمتر و در ۶ ماه ۳٫۵۲ ± ۰٫۷۵ میلیمتر (تحلیل عرض ۱۷٫۷۴٪) و افزایش ارتفاع فوری ۶٫۵۱ ± ۱٫۰۱ و در ۶ ماه ۴٫۷۴ ± ۱٫۰۳ میلیمتر (تحلیل ارتفاع ۲۴٫۸۸٪) گزارش شد؛ نمونه کوچک، نبود گروه کنترل و تمرکز عمده بر بُعد عمودی (S19) مانع تعمیم مستقیم این اعداد است. [12]
عوارض محل دهنده، محل گیرنده و پیشگیری
عوارض بازسازی ریج در مرور تخصصی Leblebicioglu و Tatakis (۲۰۲۳) بر اساس نوع بافت، زمان ترمیم، ماده و پروتکل جراحی طبقهبندی شدهاند. [2]
| عارضه محل دهنده | توضیح بالینی |
|---|---|
| درد و تورم | بهویژه در دوره اولیه پس از برداشت |
| خونریزی | وابسته به محل و وسعت جراحی |
| عفونت | احتمال آلودگی زخم یا اختلال ترمیم |
| اختلال حسی | در اثر آسیب یا تحریک ساختارهای عصبی |
| آسیب دندان مجاور | بهویژه در برداشت از نواحی نزدیک ریشهها |
| تغییر کانتور | در برخی برداشتهای ناحیه سمفیز |
| محدودیت عملکرد | بسته به محل برداشت و شدت جراحی |
مقایسه پیوند بلوکی با GBR (مرزبندی S21 و S18)
| شاخص | Block Bone Grafting (S21) | GBR (S18) |
|---|---|---|
| ساختار اصلی گرافت | قطعه بلوکی و نسبتاً صلب | معمولاً مواد ذرهای همراه غشا |
| حفظ فضا | تا حد زیادی با ساختار بلوک | وابسته به غشا و ابزارهای فضایساز |
| نیاز به برداشت اتوگرافت | در نوع اتوژن بله | الزاماً خیر |
| تثبیت گرافت | معمولاً با پیچ استئوسنتز | غشا، پین، پیچ یا ابزارهای فضایساز |
| قابلیت تطبیق شکل | نیازمند برداشت و شکلدهی بلوک | انعطافپذیری بیشتر در توزیع ماده |
| عوارض اختصاصی | عوارض محل دهنده و شکست ادغام بلوک | Exposure غشا و اختلال فضای بازسازی |
| رویکرد درمانی متداول | اغلب دومرحلهای | بسته به شرایط همزمان یا دومرحلهای |
در مطالعه گذشتهنگر Gultekin و همکاران (۲۰۱۶) روی بازسازی نقصهای افقی فک بالا، کاهش حجم در GBR برابر ۱۲٫۴۸ ± ۲٫۶۷ درصد و در بلوک استخوانی راموس برابر ۷٫۲۰ ± ۱٫۴۰ درصد گزارش شد؛ افزایش عرض افقی پس از ترمیم در GBR بیشتر بود اما گشتاور ورود ایمپلنت تفاوت معناداری نداشت. به علت ماهیت گذشتهنگر و نمونه محدود، شواهد فعلی برای معرفی یک روش بهعنوان انتخاب برتر جهانشمول در تمام نقصهای افقی کافی نیستند؛ در نقصهای محدودتر و قابل نگهداری با غشا، GBR و در نقصهای نیازمند حجم قابل توجه و ساختار صلب، بلوک مطرح میشود. [15]
بررسی انتقادی شواهد جدید و مقایسه انواع بلوک (Chana 2026 و Wang 2023)
مرور نظاممند Chana و همکاران (منتشرشده در ۲۵ مارس ۲۰۲۶ با جستوجو تا مارس ۲۰۲۵) ۸ مطالعه شامل ۱۹۹ بیمار را ارزیابی کرد: ۱ مطالعه اتوژن در برابر زنوژن (بدون تفاوت در بقای ایمپلنت؛ عوارض بیشتر در اتوژن) و ۲ مطالعه اتوژن در برابر آلوژن (نتایج هیستومورفومتریک و بقا ناهمگون؛ عوارض بیشتر در آلوگرافت). نویسندگان نتیجه گرفتند شواهد برای توصیه به جایگزینی بلوکهای غیراتوژن با اتوگرافت کافی نیست. [4] این نتایج به پنج دلیل نیازمند تفسیر محتاطانه هستند: ۱. تعداد کم مطالعات مقایسهای مستقیم؛ ۲. تفاوت فرآوری بین FFB، FDBA و زنوژنها؛ ۳. تفاوت معیارهای اندازهگیریشده؛ ۴. کافینبودن بقای ایمپلنت بدون استخوان حیاتی؛ و ۵. کوتاهبودن پیگیریهای ۶ تا ۱۲ ماهه.
در کارآزمایی تصادفی Wang و همکاران (۲۰۲۳، Journal of Clinical Periodontology) روی ۲۴ بیمار، بلوک آلوژن سفارشی در ۶ ماه افزایش عرض بیشتری در سطح ۱ میلیمتر زیر کرست نشان داد (۴٫۲۹ ± ۱٫۴۸ میلیمتر در برابر ۱٫۱۲ ± ۳٫۲۵ میلیمتر در گروه اتوژن) و تحلیل افقی کمتری داشت (با یک مورد Exposure در گروه آلوژن)؛ بااینحال، نمونه محدود و پیگیری ۶ ماهه مانع تعمیم قطعی به تمام محصولات آلوژن است. [10]
الگوریتم ۸ مرحلهای انتخاب روش و نقش فناوریهای نوین
- مرحله اول (ارزیابی نقص): تعیین عرض و ارتفاع استخوان، شکل ریج و موقعیت سهبعدی مورد نیاز ایمپلنت.
- مرحله دوم (بررسی امکان GBR): وجود دیوارههای استخوانی و امکان تثبیت غشا و حفظ فضا.
- مرحله سوم (بررسی نیاز به بلوک): در صورت نیاز به ساختار صلب و بازسازی حجم قابل توجه استخوان.
- مرحله چهارم (انتخاب منشأ گرافت): مقایسه اتوگرافت، آلوگرافت و زنوگرافت بر اساس شواهد، عوارض و ترجیحات بیمار.
- مرحله پنجم (بررسی محل دهنده): انتخاب راموس، سمفیز یا محل مناسب با توجه به کیفیت استخوان و خطرات عصبی.
- مرحله ششم (طراحی جراحی): ابعاد بلوک، طراحی فلپ، پیچهای تثبیت، ذرات/غشا و بستن زخم بدون کشش.
- مرحله هفتم (ارزیابی ترمیم): بررسی بالینی و رادیوگرافیک ادغام بلوک، تحلیل احتمالی و سلامت بافت نرم.
- مرحله هشتم (تصمیم درباره ایمپلنتگذاری): انتخاب زمان مناسب و ارزیابی ثبات اولیه (S10) در محور پروتزی مطلوب.
جمعبندی انتقادی شواهد، خلأهای پژوهشی و نتیجهگیری نهایی
| موضوع | وضعیت شواهد | ملاحظه مهم |
|---|---|---|
| اتوگرافت بلوکی | سابقه بالینی گسترده و پشتوانه زیستی قوی | عوارض محل دهنده و تحلیل گرافت |
| آلوگرافت بلوکی | نتایج بالینی امیدوارکننده در برخی مطالعات | تفاوت فرآوری، نتایج ناهمگون و احتمال عوارض |
| Fresh-Frozen Allograft | شواهد مقایسهای محدود | جایگزین قابل اتکای اتوگرافت برای بازسازی وسیع اثبات نشده |
| زنوگرافت بلوکی | شواهد محدود و ناهمگون | Exposure، dehiscence و شکست ادغام در برخی مطالعات |
| بلوک عاج اتوژن | گزینه در حال بررسی | نیاز به مطالعات بلندمدت درباره بقا و موفقیت ایمپلنت |
| غشا در کنار بلوک اتوژن | شواهد مقایسهای محدود | برتری قطعی غشا در تمام موارد ثابت نشده |
| بلوک سفارشی CAD/CAM | شواهد اولیه و مطالعات محدود | دقت طراحی، ادغام زیستی را تضمین نمیکند |
| مقایسه Block و GBR | نتایج وابسته به نوع نقص و طراحی مطالعه | برتری جهانشمول هیچکدام اثبات نشده است |
- کمبود کارآزماییهای تصادفی با نمونه کافی برای مقایسه مستقیم انواع بلوک و نبود استاندارد یکسان سنجش تحلیل حجمی گرافت؛
- کمبود دادههای هیستومورفومتریک قابل مقایسه، محدودبودن پیگیری بلندمدت سلامت بافت اطراف ایمپلنت و ناهمگونی تعریف موفقیت بلوک؛
- کمبود مقایسههای مستقل بین بلوکهای سفارشی و غیرسفارشی و نبود دادههای تفکیکشده برای فک بالا/پایین و قدام/خلف؛
- کنترل مرزبندی دقیق در مجموعه دنسیس: عدم تبدیل S21 به مرور کلی تمام روشها (حفظ S18 برای GBR، S19 برای بازسازی عمودی و S20 برای شکافت ریج)، تفکیک نتایج آلوژن/زنوژن بر اساس فرآوری و عدم تعمیم اعداد مطالعات کوچک به استاندارد قطعی.
ماشینحساب برنامهریزی پیوند استخوان بلوکی (Dansis S21 CDS)
نوع نقص، منشأ گرافت، بافت نرم و وضعیت ثبات میزبان را انتخاب کنید تا جمعبندی بالینی مبتنی بر شواهد S21 محاسبه شود.
در بازسازی نقص افقی غیرمحصور شدید (کلاس آتروفی وسیع فک) برای آمادهسازی بستر ایمپلنت دومرحلهای، رویکرد ارجح شما در مطب کدام است؟
پرسشهای متداول بالینی پیوند استخوان بلوکی (FAQ)
۱. تفاوت اصلی پیوند بلوکی (S21) با شکافت ریج (S20) و GBR (S18) چیست؟
در S20 استخوان باقیمانده بیمار شکافته و گسترش مییابد، در S18 از ذرات استخوانی و غشا استفاده میشود، اما در پیوند بلوکی (S21) یک قطعه استخوانی نسبتاً صلب روی سطح استخوان میزبان یا بهشکل صفحات Bone Shell برای ایجاد ساختار و کانتور پایدار با پیچ تثبیت میگردد.
۲. آیا بلوکهای آلوژن یا زنوژن میتوانند بهطور قطعی جایگزین اتوگرافت شوند؟
خیر؛ طبق مرور نظاممند Chana و همکاران (۲۰۲۶ روی ۸ مطالعه شامل ۱۹۹ بیمار)، شواهد موجود هنوز برای توصیه به برتری یا جایگزینی قطعی بلوکهای غیراتوژن با اتوگرافت کافی نیست و مرور Stavropoulos (۲۰۲۴) نیز FFB را جایگزین قابل اتکای اتوگرافت برای بازسازیهای وسیع ندانسته است.
۳. راموس فک پایین با سمفیز (چانه) چه تفاوتی از نظر عوارض برداشت دارد؟
مرور نظاممند Starch-Jensen و همکاران (۱۰ مطالعه کنترلشده) نشان داد برداشت از ناحیه چانه (سمفیز) در مقایسه با راموس با احتمال بیشتر درد، تغییر حس لب پایین/چانه و اختلال در حس دندانهای مجاور همراه است؛ هرچند سمفیز بلوک کورتیکوکانسلس و راموس استخوان عمدتاً کورتیکال متراکم میدهد.
۴. آیا استفاده از غشای کلاژنی روی بلوک اتوژن همیشه الزامی است؟
خیر؛ متاآنالیز Gorgis و همکاران (۲۰۲۱ روی ۵ کارآزمایی تصادفی) تفاوت آماری معناداری در پیامدهای اصلی بین بلوک اتوژن با و بدون غشا نیافت (با وجود بهبود عددی در گروه غشا). انتخاب غشا به وجود ذرات اطراف بلوک و طراحی جراحی بستگی دارد.
۵. مدت زمان ترمیم بلوک پیش از کاشت ایمپلنت معمولاً چقدر است؟
طبق راهنمای Yu و همکاران (۲۰۲۳)، در بسیاری از مطالعات برای اتوگرافت بلوکی حدود ۴ تا ۶ ماه و برای بلوکهای آلوژن حدود ۴ تا ۹ ماه (معمولاً ۵ تا ۶ ماه) گزارش شده است؛ اما این اعداد میانگینهای پژوهشیاند و تصمیم نهایی به نوع نقص و ارزیابی بالینی/رادیوگرافیک وابسته است.
۶. آیا میتوان ایمپلنت را همزمان با پیوند بلوکی قرار داد؟
در راهنمای تصمیمگیری ۲۰۲۳، روش دومرحلهای (Staged) برای بلوکهای افقی رویکرد متداول پیشنهاد شده است. کاشت همزمان تنها زمانی مطرح میشود که استخوان میزبان بهتنهایی ثبات اولیه کافی را در محور پروتزی صحیح ایجاد کند و وسعت نقص محدود باشد.
۷. دلیل اهمیت دکورتیکاسیون بستر گیرنده و تثبیت صلب با پیچ چیست؟
ایجاد سوراخهای متناسب در بستر کورتیکال متراکم (Decortication) خونرسانی و دسترسی به سلولهای مغز استخوان را تسهیل میکند و تثبیت صلب با پیچ از هرگونه ریزحرکت (Micromotion) که موجب تشکیل بافت فیبروزی و شکست ادغام میشود جلوگیری میکند.
۸. چرا پیوند بلوکی به GBR برتری مطلق ندارد (یا بالعکس)؟
مطالعات مقایسهای محدوداند (مثلاً مطالعه گذشتهنگر Gultekin 2016 تفاوت حجم تحلیل کمتر در بلوک راموس اما افزایش عرض بیشتر در GBR و گشتاور یکسان را نشان داد). انتخاب به شکل نقص (محصور در برابر غیرمحصور)، نیاز به ساختار صلب و وضعیت بافت نرم بستگی دارد.
۹. جایگاه بلوکهای عاج اتوژن و بلوکهای سفارشی CAD/CAM در شواهد فعلی چیست؟
بلوک عاج اتوژن (مرور Mahardawi 2023) بهدلیل ناکافیبودن شواهد بلندمدت ایمپلنت یک گزینه در حال بررسی است. بلوکهای سفارشی CAD/CAM (مانند RCT ششماهه Wang 2023) زمان تطبیق جراحی را کاهش میدهند، اما دقت طراحی بهتنهایی ادغام زیستی یا عدم بازشدگی زخم را تضمین نمیکند.
۱۰. مهمترین عارضه محل گیرنده در پیوند بلوکی چیست و چگونه پیشگیری میشود؟
بازشدگی زخم (Wound Dehiscence) و نمایانشدن بلوک یا سر پیچ از مهمترین عوارض محل گیرندهاند که خطر عفونت و شکست گرافت را بالا میبرند. پیشگیری متکی بر حذف لبههای تیز بلوک، تثبیت صلب، آزادسازی عمیق پریوست، بستن بدون کشش فلپ و حذف فشار پروتز موقت است.
📚 منابع منتخب و قابل ردیابی علمی (E-E-A-T — ۱۶ منبع مرجع)
- Yu SH, Saleh MHA, Wang HL. Simultaneous or staged lateral ridge augmentation: A clinical guideline on the decision-making process. 2023. DOI: 10.1111/prd.12512
- Leblebicioglu B, Tatakis DN. Complications following alveolar ridge augmentation procedures. 2023. DOI: 10.1111/prd.12509
- Stavropoulos A, et al. Fresh-frozen allogeneic bone blocks grafts for alveolar ridge augmentation: Biological and clinical aspects. 2024. DOI: 10.1111/prd.12543
- Chana P, O’Malley L, Yates J. Non-Autogenous vs. Autogenous Bone Block Grafts for Alveolar Ridge Augmentation: A Systematic Review. 2026. DOI: 10.1111/ors.70047
- Pérez-González F, et al. Assessment of clinical outcomes and histomorphometric findings in alveolar ridge augmentation procedures with allogeneic bone block grafts: A systematic review and meta-analysis. 2020. DOI: 10.4317/medoral.23353 | PMID: 32040468
- Christensen JG, et al. Horizontal Alveolar Ridge Augmentation with Xenogenic Block Grafts Compared with Autogenous Bone Block Grafts for Implant-retained Rehabilitation: a Systematic Review and Meta-Analysis. 2023. DOI: 10.5037/jomr.2023.14201
- Gorgis R, Qazo L, Bruun NH, Starch-Jensen T. Lateral Alveolar Ridge Augmentation with an Autogenous Bone Block Graft Alone with or without Barrier Membrane Coverage: a Systematic Review and Meta-Analysis. 2021. DOI: 10.5037/jomr.2021.12301 | PMID: 34777723
- Starch-Jensen T, et al. Harvesting of Autogenous Bone Graft from the Ascending Mandibular Ramus Compared with the Chin Region: a Systematic Review and Meta-Analysis Focusing on Complications and Donor Site Morbidity. 2020. DOI: 10.5037/jomr.2020.11301 | PMID: 33262880
- McKenna GJ, et al. Effect of Autogenous Bone Graft Site on Dental Implant Survival and Donor Site Complications: A Systematic Review and Meta-Analysis. 2022. DOI: 10.1016/j.jebdp.2022.101731 | PMID: 36162883
- Wang M, Li Y, Su Z, Mo A. Clinical and radiographic outcomes of customized allogeneic bone block versus autogenous bone block for ridge augmentation: 6 Month results of a randomized controlled clinical trial. 2023. DOI: 10.1111/jcpe.13714 | PMID: 36054285
- Mahardawi B, et al. The clinical efficacy of autogenous dentin blocks prepared chairside for alveolar ridge augmentation: A systematic review and meta-analysis. 2023. DOI: 10.1111/clr.14131 | PMID: 37461220
- Ahmed WMS, Arafa AF. L-shape symphyseal autogenous bone block for alveolar ridge augmentation in anterior maxilla and mandible, a prospective single arm clinical study. 2025. DOI: 10.1186/s12903-025-05601-6
- Al Matrooshi R, et al. Collagenated Xenogeneic Versus Autogenous Bone Grafts for Ridge Reconstruction: A Prospective Study. 2026. DOI: 10.1155/ijod/4758496 | PMID: 42666460
- Sánchez-Labrador L, et al. Clinical performance of alveolar ridge augmentation with xenogeneic bone block grafts versus autogenous bone block grafts: A systematic review. 2021. DOI: 10.1016/j.jormas.2020.10.009 | PMID: 33161168
- Gultekin BA, et al. Comparison of Bone Resorption Rates after Intraoral Block Bone and Guided Bone Regeneration Augmentation for the Reconstruction of Horizontally Deficient Maxillary Alveolar Ridges. 2016. DOI: 10.1155/2016/4987437 | PMID: 27847815
- Chiapasco M, Casentini P, Zaniboni M. Bone Augmentation Procedures in Extended Alveolar Ridge Defects – ITI Consensus Statements. 2008. ITI Consensus Database.